Bir toplantının sonunda, birlikte çalıştığınızı varsaydığınız birine fikrini soruyorsunuz. Gözünü masaya indirip Olabilir diyor. Siz dosyanızı toplarken kararınızı çoktan vermişsiniz. Önerinizi beğenmedi ve bunu söylemek istemedi. Oysa çekinmiş, yorulmuş ya da yanıt vermeden önce düşünmek istemiş olabilir. Belki de önerinizin yalnızca bir kısmına itirazı vardır. Koridora çıktığınızda onun söylediği tek kelimeyi hatırlarsınız. Zihninizde ise çok daha uzun bir konuşma geçmiştir.
İnsanları anlamaya çalışırken kendime sormayı değerli bulduğum soru şu Karşımdaki insanı gerçekten anlamaya mı çalışıyorum, yoksa korkularımı, beklentilerimi ve önceki deneyimlerimi onun üzerine mi yerleştiriyorum?
Bu soruyu sormak, rahatsızlığımızı ciddiye almaya engel olmaz. Bize, o rahatsızlığın neye dayandığını incelemek için zaman verir.
Gördüğümüz Şeyle Ona Verdiğimiz Anlam Arasında
"Mesajıma iki gün sonra yanıt verdi" bir gözlem. "Bu konuşmaya önem vermiyor" bir yorum. "Beni cezalandırmak için bekletti" bir niyet atfı. Mesaj saatleri yanıtın ne zaman geldiğini gösterebilir. Gecikmenin nedenini öğrenmek için başka bilgi gerekir. Bir kanıtın değeri, hangi iddiayı desteklediğine bağlıdır. Aynı yazışma, gecikme hakkında güçlü bir dayanak sunarken kasıt hakkında çok az şey söyleyebilir.
İlk kanaatimiz oluştuktan sonra ona uyan ayrıntıları seçmemiz kolaylaşır. Bir ekip arkadaşını ilgisiz bulduysanız geciktiği toplantıyı anımsayıp önceden hazırladığı dosyayı sıradan sayabilirsiniz. Raymond Nickerson’ın derlediği doğrulama yanlılığı araştırmaları, mevcut inançlarımızın hem hangi bilgiyi aradığımızı hem de bulduğumuz bilgiyi nasıl yorumladığımızı etkileyebildiğini gösterir. İşe yarayan bir soru şudur:
Bu kişi hakkındaki fikrimi değiştirebilecek bir davranış görsem onu fark eder miyim?
Bazen de koşulları öğrenmeden davranışı kişiliğe bağlarız. Yeni bir çalışan toplantılarda az konuştuğunda bunu ilgisizlik saymak kolaydır. Belki toplantıda kimlerin sözüne alan açıldığına bakmak gerekir. Psikolojide temel yükleme hatası diye anılan eğilim, kişinin içinde bulunduğu koşulları değerlendirmeden karakterine ağırlık vermemizi anlatır. Hale etkisinde ise tek bir olumlu özellik başka alanlardaki yargımızı etkiler. Etkileyici bir sunum yapan birinin teslim tarihlerine de uyacağını varsaydığımızda, bir beceriye dair izlenimimizi başka bir kararın dayanağı yaparız.
Bir grupta kabul görmek istediğimizde yorumlarımız da başkalarının yorumlarına yaklaşabilir. Herkes yeni bir ekip üyesini mesafeli bulduğunu söylüyorsa kendi olumlu karşılaşmanızdan söz etmek zor gelebilir. David D. Burns’ün İyi Hissetmek kitabından bu duruma uyarlanabilecek bir çıkarım, aklınızdan geçen hükmü bir cümleyle yazıp onu destekleyen ve zayıflatan somut ayrıntıları yanına koymaktır. Başkalarının kanaatlerini de bizzat gördüklerinizden ayrı tutun.
Duygu, Dikkat Ve Bellek
Geçmişte bir itirazın ardından dışlandıysanız yeni bir toplantıda kısa bir sessizlik dikkatinizi hemen çekebilir. O anda konuşmanın geri kalanına ne kadar kulak verdiğinizi sonradan kestirmek zor olabilir. Öğrenilmiş bir beklenti, hangi ayrıntıyı önemli bulduğunuzu etkileyebilir. Yorumunuzu gözden geçirebilmek için konuşmanın size en çok dokunan anının hemen öncesinde ve sonrasında ne olduğunu hatırlamaya çalışın.
Elizabeth Kensinger ve Jaclyn Ford’un duygusal olayları hatırlama üzerine derlemesi, duygunun bazı ayrıntıların hatırlanmasını güçlendirebildiğini ve etkisinin ayrıntılar arasında değiştiğini anlatır. Bir tartışmada kırıcı sözü canlı biçimde hatırlarken konuşmanın sırasından emin olmayabilirsiniz. Hatıranın canlılığı, her ayrıntının doğruluğunu garanti etmez. Bir anlaşmazlıkta "Ben o cümleyi böyle hatırlıyorum" demek, kendi deneyiminizi anlatırken karşı tarafa da hatırladığını aktarma alanı açar.
Bilişsel kontrolün gündelik bir karşılığı, ilk tepkiyle eylem arasına kısa bir durak koymaktır. James Clear’ın Atomik Alışkanlıklar kitabından bu konuşmalara uyarlanabilecek bir çıkarım, duraklamayı belirli bir ana bağlamaktır. Kendinizi birine hemen cevap yetiştirirken yakaladığınızda önce "Seni doğru anladıysam" diye başlayıp duyduğunuzu bir cümleyle geri söylemeyi deneyin. Küçük ve tekrarlanabilir bir adım olduğu için bunu sıradan konuşmalarda da uygulayabilirsiniz.
Beden Dili Konuşmaya Nasıl Yardım Eder?
Yüz ifadesi, duruş, ses tonu, fiziksel mesafe ve konuşma ritmi, bir görüşmenin nasıl ilerlediğine dikkat etmemize yardımcı olabilir. Birinin sesi kısıldığında daha sessiz bir yerde konuşmayı önerebilirsiniz. Karşınızdaki kişi uzun bir ara verdiğinde cümlesini onun adına tamamlamadan bekleyebilirsiniz. Böylece fark ettiğiniz değişiklik, kişiye kendi deneyimini anlatabileceği bir alan açar.
Göz temasını azaltmak, kolları kapatmak, kıpırdanmak, duraksamak ya da yüze dokunmak farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Kültür, ortam, yorgunluk ve kişisel alışkanlıklar bu davranışları etkileyebilir. Nöroçeşitlilik de göz temasının ve konuşma ritminin kişiden kişiye değişmesinde rol oynayabilir. Birinin bakışını başka yere çevirmesi, söylediklerinizi daha rahat takip etmesine yardımcı olabilir. Kollarını kavuşturması kadar basit bir hareket için odanın soğuk olması da yeterlidir.
Vrij, Hartwig ve Granhag’ın 2019 tarihli sözsüz iletişim ve aldatma derlemesi, araştırmalarda saptanan sözsüz aldatma ipuçlarının zayıf ve güvenilmez olduğu sonucuna varır. Birkaç hareketi birlikte görmek bu sorunu kendiliğinden çözmez. Aynı gerginlik yüzünden biri hem kıpırdanabilir hem duraksayabilir. Kişinin alıştığınız davranışından sapması da ancak bir değişiklik olduğunu gösterir. Rahat bir sohbetten önemli bir anlaşmazlığa geçildiğinde, konuşmanın konusu tek başına davranışı değiştirebilir. Derlemenin açık erişimli yazar nüshası bu karşılaştırmanın sınırlarını da tartışır.
Bir Anlatı Şüphe Uyandırdığında
Bond ve DePaulo’nun aldatma yargılarına ilişkin meta-analizinde, özel bir araç ya da eğitim kullanmadan gerçek zamanlı karar veren kişilerin ortalama doğruluğu yüzde 54’tü. Bu oran incelenen araştırma koşullarına ait. Gündelik hayatta herhangi bir kişinin yalan söyleme olasılığını bu sayıdan çıkaramayız. Yine de birinin doğru söyleyip söylemediğine dair güçlü bir izlenim edindiğimizde o izlenimi sorgulamak için bir nedenimiz var.
Kaygı, dürüstçe konuşan birinde de görülebilir. Bir anlatının iki sürümü arasındaki fark, önce açıklığa kavuşturulacak bir tutarsızlıktır. Yanlış hatırlamada kişi söylediğine inanıyor olabilir. Kasıtlı aldatma iddiası ise kişinin bildiğiyle size ne aktarmayı seçtiği hakkında da bir hüküm içerir. Birisi "Dosyayı salı günü gönderdim" dediğinde ortak gönderim kaydı tarihi kontrol etmenizi sağlar. Bir tarih farkı bulursanız bunun nedenini anlamak için ayrıca konuşmanız gerekir.
Önemli bir ayrıntıyı açıklığa kavuşturmak için "O gün işler nasıl ilerledi?" diye sorun. Ardından "Ben teslimi cuma olarak anladım, doğru mu?" diyerek duyduğunuzu kontrol edin. Karar önemliyse, yetkiniz dahilindeki ortak bir yazışma veya teslim kaydı gibi bağımsız bir dayanağa bakın. Tek bir gecikme ile haber verilmeden tekrar eden gecikmeler farklı kararlar gerektirebilir. Birkaç küçük taahhütte sözle davranışın uyumunu görmek, daha büyük bir sorumluluğu ne zaman paylaşacağınıza karar vermenize yardım eder. Bu adımlar kesin yalan tespiti sağlamaz. Kararı, gözleyebildiğiniz davranışın ve doğrulayabildiğiniz olayların taşıyabileceği bir zemine oturtur.
Anlamak, Güvenmek Ve Sınır Koymak
Birinin sözünü kesmesinin ardında telaş olabileceğini düşünmek, konuşmayı daha açık sürdürmenize yardım edebilir. "Sözümü tamamlamak istiyorum" demek de o açıklamaya yer bırakırken kendi ihtiyacınızı görünür kılar. İnsanları anlamaya çalışmanın yararı burada belirginleşir. Hem kendi tepkinizi tanıyabilir hem de karşı tarafın söylediklerini merak edebilirsiniz. Aynı dikkat, birinin hassasiyetlerini kullanarak kararını yönlendirmeye ya da her hareketini kuşkuya çevirmeye başladığında açıklık yerini baskıya bırakır. Her suskunluğu gizli bir niyetin izi saymak, birlikte konuşabileceğiniz meseleleri bile içinizde büyütebilir.
Bir davranışın sizde yarattığı etki, sınır koymak için yeterli olabilir. Özel bir bilginiz izniniz olmadan tekrar paylaşılıyorsa, kişinin nedenini açıklamasını dinleyebilir ve yine de daha az şey paylaşabilirsiniz. Davranış sürerse görüşmenin biçimini değiştirebilir, mesafe koyabilir veya ilişkiyi sürdürmemeyi seçebilirsiniz. Mark Manson’ın Ustalık Gerektiren Kafaya Takmama Sanatı kitabından bu duruma uyarlanabilecek bir çıkarım, herkesin sizi nasıl gördüğünü yönetmeye çalışmak yerine hangi değere ve sorumluluğa bağlı kalacağınızı seçmektir. Örneğin, bir sınır koyarken saygılı olmakla karşınızdakinin bu sınırı beğenmesini sağlamak farklı sorumluluklardır.
Benim bu konudaki ifadem şu: "Herkes tercihlerinin bedelini öder." Bu cümleyi, seçim yapabildiğimiz yerde o seçimin sonuçlarını da hesaba katmak için kullanıyorum. Bir görüşmeye sınır koyduğumuzda yakınlığın azalması ihtimalini göze alabiliriz. İnsanların seçim alanını ise baskı, eşitsizlik ve hastalık daraltabilir. Başkasının verdiği zararın sorumluluğu o zararı verene aittir. Zarar gören kişi kendi sınırını belirlediğinde yalnızca bundan sonra elindeki seçeneklerle ne yapacağına karar verir.
Karar Vermeden Önce Beş Soru
Aşağıdaki beş soruyu, bir izlenim yüzünden hemen karar vermek istediğinizde kullanabileceğiniz pratik bir düşünme aracı olarak bu yazı için oluşturdum. Bilimsel bir test ya da ölçek olarak kullanılmamalı.
- Ne gözlemledim?
- Buna hangi anlamı verdim?
- Başka hangi açıklamalar mümkün?
- Neyi sorabilir veya doğrulayabilirim?
- Ne kadar belirsizliği kabul ediyor, hangi sınırı koyuyorum?
İş Hayatında Bir Teslim Kararı
Varsayalım bir iş ortağı iki kez teslim tarihini değiştirdi. İlk yorumunuz işi önemsemediği yönünde. Üstlendiği işin kapsamı değişmiş, başka bir ekibin onayı gecikmiş ya da takvim hatalı kurulmuş olabilir. "Hangi iş kalemleri tamamlandı, yenilerinin teslimini neye göre planlayabiliriz?" diye sorun ve ortak iş planından tamamlanan kısımları kontrol edin. Gecikmenin bütün nedenlerini öğrenmeden ilerlemeyi seçebilirsiniz. Örneğin sonraki taahhüdü küçük bir teslimin tamamlanmasına bağlayıp müşteriye kesin tarih vermeyi bekletebilirsiniz.
Kişisel İlişkide Boşa Çıkan Planlar
Varsayalım bir arkadaşınız son üç buluşmanızı aynı gün iptal etti. "Benimle görüşmek istemiyor" diye düşündünüz. Yoğunluk, son anda değişen bir sorumluluk ya da plan kurma biçiminizdeki fark da olası. "Son üç buluşma aynı gün iptal olunca günümü ayarlamakta zorlandım. Nasıl plan yaparsak ikimiz için de işler?" diye konuşabilirsiniz. Bir süre önceden teyit edilmiş buluşmalara zaman ayırmak, niyet konusunda belirsizliği kabul ederken kendi zamanınızı korumanızı sağlar.
Satışta, Bilgi İşlemde Ve Kendi Müşterilerimle Çalışırken
Satış ve bilgi işlem ekiplerimi yönettiğim dönemde, aynı zamanda kendi müşterilerimle de ticaret yapıyordum. Bir tarafta ekibin işini planlamak, müşteri beklentilerini anlamak ve teknik işlerin takibini yapmak vardı. Diğer tarafta ise fiyatı, kapsamı ve teslimi doğrudan konuştuğum, verdiğim sözün sorumluluğunu bizzat taşıdığım müşterilerim vardı. Bu iki sorumluluğu aynı anda üstlenmek, iş hayatında sık kullandığımız bir cümleye daha dikkatli bakmamı sağladı: "Biz birbirimizi anladık." Bir görüşme karşılıklı memnuniyetle bitse bile herkes masadan aynı beklentiyle kalkmış olmayabilir.
Satışta bir müşteri "Bir düşüneyim" dediğinde bu cümleye hemen bir anlam yüklemek kolay. Fiyatı yüksek bulmuş olabilir, başka bir teklifi bekliyor olabilir ya da aldığı hizmetin kapsamını henüz tam anlamamış olabilir. Bu ihtimallerin her biri görüşmeyi başka bir yere götürür. Sebebi varsayıp hemen indirim konuşursam, belki de müşterinin asıl sorusu olan "Bir sorun çıktığında kime ulaşacağım?" cevapsız kalır. Böyle bir görüşmede "Karar vermeden önce netleştirmek istediğiniz bir konu var mı?" diye sormak, hem müşteriye düşünme alanı bırakır hem de benim hangi konuda yardımcı olabileceğimi anlamamı sağlar.
Bilgi işlem tarafında aynı ayrım geciken işlerde de önemli. Bir işin planlanan tarihte bitmediğini görebilirim. Gecikmeyi dikkatsizliğe bağlamadan önce ekibin işi tamamlamak için ihtiyaç duyduğu erişime, bilgiye veya onaya sahip olup olmadığına bakmam gerekir. "Neden hala bitmedi?" sorusu açıklama isteyebilir ama "İş şu anda hangi adımda ve ilerlemek için kimin ne yapması gerekiyor?" sorusu benim de sorumluluğumu görmeme yardım eder. Belki iş sırasını ben netleştirmeliyim. Belki de müşteriye verdiğimiz tarihi, teknik ekibin elindeki bilgilerle yeniden değerlendirmeliyiz.
Kendi müşterilerimle ticaret yaparken güvenin kapsamını da düşünmek zorundaydım. Bir müşterinin talebini anlamam, o talebi hangi koşulda olursa olsun karşılayabileceğim anlamına gelmez. Örneğin benim için teslim, ürünün müşteriye ulaşması demek olabilir. Müşteri ise ürünün kurulmuş ve kullanıma hazır olmasını bekleyebilir. Bu ayrımı görüşmenin sonunda bir cümleyle yazılı hale getirmek, iki tarafa da aynı şeyi konuşup konuşmadığını görme fırsatı verir. Yapabileceğim işi, teslim şartını ve kapsam dışındaki talepleri baştan açık söylemek, sonradan karşılıklı iyi niyete bıraktığımız belirsizliği azaltır.
Bu deneyimlerin yazının ana sorusuyla birleştiği yer benim için şu. Bir görüşmede karşımdaki insan hakkında hızlıca bir kanaat edinmiş olabilirim. Yine de teslim tarihini, işin kapsamını ya da aramızdaki sorumlulukları o kanaate göre belirlemek zorunda değilim. Görüşme biterken "Ben bu konuşmadan şunu anladım. Sizin anladığınız da bu mu?" demek bazen yeterli. Karşımdakinin vereceği cevap, benim onun adına tamamladığım cümleden daha değerlidir.
Bir Sonraki Konuşmada
Bazen konuşmanın sonunda karşınızdakinin neden o şekilde davrandığını hala bilmezsiniz. Böyle bir durumda "Bilmiyorum" diyebilmek, elinizdeki bilgiyi olduğu kadar kabul etmektir. Gördüğünüz davranışı tarif edebilir, sizi nasıl etkilediğini söyleyebilir ve sonraki adımınızı seçebilirsiniz. Bir sonraki konuşmada bir niyet cümlesi kurmak üzere olduğunuzu fark ederseniz önce duyduğunuz veya gördüğünüz şeyi bir cümleyle söyleyin. Ardından cevabını gerçekten merak ettiğiniz tek bir soru sorun ve yanıtı tamamlanana kadar bekleyin.
Sık sorulan sorular
Bir insanla ilgili içime sinmeyen bir şey varsa, elimde kanıt olmadan kararımı nasıl ayarlayabilirim?
Sezginizi kararın hızını ayarlamak için kullanabilirsiniz. Özellikle geri dönüşü zor bir taahhütte süre istemek, hem sizi korur hem de kişi hakkında erken bir hüküm vermenizi önler. Kendinize iki soru sorun: Şimdi ilerlersem neyi riske atıyorum ve hangi bilgi kararımı değiştirir? Örneğin yüksek bedelli bir işte, ilk görüşmeden sonra ödeme yapmayı bekletebilir ve teslim koşullarını yazılı isteyebilirsiniz. Gelecek bilgi ne olursa olsun kararınız değişmeyecek gibiyse, sezginizin hangi geçmiş deneyimi çağrıştırdığına da bakın.
Birine anlayış gösterirken kendi ihtiyacımı sürekli ertelediğimi nasıl fark ederim?
Bir açıklamayı her kabul ettiğinizde aynı yük yeniden size kalıyorsa, anlayışınızın pratik sonucuna bakın. Son iki olayı düşünün. Davranışın etkisini açıkça söylediniz mi, konuşmadan sonra karşı tarafın telafi veya değişiklik için attığı somut bir adım oldu mu? Cevap hala belirsizse sürdürebileceğiniz bir sınırı tarif edin. Örneğin sürekli son anda size bırakılan bir işi bu kez devralamayacağınızı önceden söyleyin. Sınırı, karşı tarafın gerekçesini çürütmek zorunda kalmadan uygulayabilirsiniz.
Güvenmek için kesinlik beklediğimde ilişkinin hangi fırsatlarını kaçırabilirim?
Kesinliği beklerseniz karşılıklı güvenin nasıl geliştiğini gösterecek küçük deneyimlere de alan açamayabilirsiniz. Aynı kişiye farklı konularda farklı ölçülerde güvenebilirsiniz. Yeni tanıştığınız birine ortak bir etkinliği planlama konusunda sorumluluk verirken özel bir meseleyi paylaşmak için bekleyebilirsiniz. Kendinize, "Yanılırsam telafi edebileceğim, gönüllü olduğum küçük bir adım var mı?" diye sorun. O adımdan sonra karşınızdakinin sorumluluğu nasıl taşıdığına ve kendi rahatlık düzeyinize bakın.
Biri beni çok iyi anladığında, bu yakınlıkla üzerimde baskı kurulmasını nasıl ayırt edebilirim?
Sizi anlaması tek başına manipülasyon belirtisi sayılmaz. Daha açıklayıcı olan, fikrinizi değiştirdiğinizde, süre istediğinizde veya hayır dediğinizde nasıl karşılık verdiğidir. Anlaşılmak karar vermenizi kolaylaştırabilir. Hassas bir bilginin sizi utandırmak veya acele ettirmek için kullanılması ise karar alanınızı daraltabilir. Uygun bir durumda "Bunu düşündükten sonra cevap vereceğim" deyin. Bir sonraki konuşmada size tanınan süreye saygı gösterilip gösterilmediğine ve kararınıza gerekçe borçluymuşsunuz gibi davranılıp davranılmadığına bakın.