Bazen bir konuşma biter, telefon masaya bırakılır ama insan konuşmaya kendi içinde devam eder. Karşısındakinin söylediği birkaç kelimeyi yeniden düşünür. Sonra, belki de asıl canını sıkanın o kelimelerden çıkardığı anlam olduğunu fark eder. Bazen de tam tersi olur. Başta önemsiz sandığı bir sözün, uzun zamandır içine attığı bir kırgınlığa eklendiğini görür. İkisi de mümkünken kendime sormaya değer bulduğum soru şu. Bugün verdiğim tepkilerin ne kadarı bugüne, ne kadarı geçmişten taşıdıklarıma ait?
Yaş Alırken Neyi Öğreniyoruz?
“İnsanı yaşı değil, yaşadıkları büyütür” sözü, bir doğum gününün bizi kendiliğinden daha anlayışlı yapmayacağını hatırlatıyor. Yine de yaşadıklarımıza tek başına bu kadar büyük bir görev vermek bana eksik geliyor. Birkaç kez hayal kırıklığına uğrayan biri, bir dahaki sefere neye ihtiyacı olduğunu daha açık söyleyebilir. Bir başkası, benzer deneyimlerden sonra yardım istemekten vazgeçebilir. Aynı insan, farklı dönemlerde bu iki yolu da tutabilir. Başımıza gelen kadar, onu düşünmeye zaman bulup bulamadığımız, yanımızda kimin olduğu ve kendi payımızı görmeye ne kadar açık olduğumuz da önemli.
Sakin ve güvenli bir hayat da insana derinleşmek için bolca fırsat verir. Bir arkadaşlığın içinde fikir değiştirmenin doğal karşılandığını görmek, sevdiğimiz birinin bizden farklı bir isteği olduğunu duyabilmek ya da bir hatanın ardından konuşup ilişkiyi onarmak buna yeter. Ben duygusal olgunluğu en çok bu küçük anlarda fark edilebilir buluyorum. İnsan ağlarken de karşısındakini dinleyebilir, desteğe ihtiyacı varken de sınır koyabilir. Bazen yapabildiği en sorumlu şey, bilmediğini kabul etmek ya da biraz sakinleşip konuşmaya dönmektir. Bazen de özür dilemek için karşısındakinin önce kendi hatasını görmesini beklememektir.
Evden Çıkarken Yanımızda Ne Götürüyoruz?
Çocukken bir evin kurallarını çoğu zaman herkesin oturup konuştuğu bir günde öğrenmeyiz. Üzüldüğümüzde yanımıza oturulur mu? Bir şeye itiraz ettiğimizde söylediklerimiz dinlenir mi? Bazı ailelerde duygular açıkça konuşulur. Bazılarında konuyu değiştirmek veya sorun çıkarmadan günü tamamlamak daha alışıldık olabilir. Morris ve arkadaşlarının derlemesi, çocukların duygularla baş etmeyi öğrenmesinde evde gördükleri örnekleri, yetişkinlerin duygulara verdiği karşılıkları ve ailedeki genel duygusal ortamı birlikte ele alıyor. Bunlar bir insanın yetişkinlikteki tepkilerini tek başına açıklamaya yetmez. Aile ortamı ve duyguları düzenleme üzerine araştırma derlemesi
Bir çocuk, en çok bir şeyi başardığında ilgi gördüğünü düşünürse sevilmek için hep iyi bir sonuç getirmesi gerektiği fikrini taşıyabilir. Bir başkası, evde huzur bozulmasın diye ihtiyaçlarını kendine saklamayı öğrenebilir. Sonradan arkadaşlıklar, yakın ilişkiler ve kendi seçimlerimiz bu beklentileri değiştirebilir. Bir arkadaşımızın itirazımızı dinleyip ertesi gün bizi yine araması, anlaşmazlığın her zaman ilişkinin sonu olmadığını görmemize yardım edebilir. Bir başkasının güvenimizi boşa çıkarması da daha temkinli davranmamıza yol açabilir. İnsan bazen aynı anda hem yakınlık ister hem de yakınlaştığı kişiye kendini anlatmaktan çekinir.
Bir aile buluşması hayal edelim. Birinin o gün erken ayrılıp dinlenmeye ihtiyacı var. İçinden “Söylersem herkesin keyfini kaçırırım” diye geçiriyor. Bu tahmin önceki konuşmalara dayanıyor olabilir. Belki de o gün kimsenin kendisinden kalmasını beklediğini henüz bilmiyor. “Bugün biraz yorgunum, yemekten sonra çıkacağım” diyebilir ve verilen karşılığı duyabilir. Açıklamanın uzadığını fark ederse kısa tutmayı da seçebilir. O an, ailesinin gerçekten ne söylediğiyle kendisinin söylemeden önce ne beklediğini ayırt etmek için küçük bir fırsat sunar.
Ebeveynlerimizin kendi güçlüklerini veya kısıtlı imkanlarını zamanla daha iyi anlayabiliriz. Bir davranışın nedenini kavramak, onun üzerimizde bıraktığı etkiyi değiştirmeyebilir. Bana göre burada ayrı ayrı sorulması gereken üç soru var. O sırada ne yapabildiklerini anlayabiliyor muyum? Bana yapılanı nasıl değerlendiriyorum? Bugün aramızda nasıl bir yakınlığa yer var? Üçüne aynı cevabı borçlu değiliz. Birini anlamaya çalışırken kendi incinmişliğimize de yer açabiliriz.
Bir Zamanlar İşe Yarayan Şey Bugün Ne Yapıyor?
Susmak bir ortamda tartışmanın büyümesini önlemiş olabilir. Başka bir ilişkideyse susunca karşımızdaki kişi her şeyin yolunda olduğunu sanabilir. Benzer biçimde, her kararını uzun uzun açıklamaya alışmış biri, basit bir isteğin kabul görmesi için bile karşısındakini ikna etmesi gerektiğini düşünebilir. Elbette insan bazen yorgunluktan susar, bazen de yanlış anlaşılmamak için ayrıntılı konuşur. Davranışın nedenini baştan bildiğimizi varsaymadan, o an ne sağladığına ve tekrarlandığında aramızda neye yol açtığına bakabiliriz.
Burada bana en dürüst gelen ölçülerden biri, o ilişkide nasıl bir yakınlık istediğimi kendime sormak. Bir arkadaşımın beni zor bir günde aramasını istiyorum ama ne zaman zorlandığımı hiç söylemiyorsam, isteğimle davranışım arasındaki mesafeyi görmem gerekir. Bunu görmek arkadaşımın payını üstlenmek anlamına gelmez. Benim payım, örneğin “Bu akşam biraz konuşmaya ihtiyacım var, müsait misin?” diyebilmektir. Alacağım cevap da o ilişkide neye güvenebileceğim konusunda bana yeni bir bilgi verir.
Olan Şeyle Ona Verdiğimiz Anlam
Yakın bir ilişkiden varsayımsal bir örnek düşünelim. Akşam konuşmak üzere sözleşen iki kişiden biri “Bugün konuşamayacağım” diye kısa bir mesaj gönderiyor. Diğeri “Benden uzaklaşıyor” diye düşünüyor, inciniyor ve “Zaten sana güvenilmez” diye cevap yazmak istiyor. Konuşmanın ertelenmesi olay. Uzaklaşma fikri bir yorum. İncinmek, o anda hissedilen duygu. Yazılmak üzere olan mesaj ise bir tepki. Bunları birbirinden ayırınca insanın kendisine “Üzüldüm, peki onun neden ertelediğini biliyor muyum?” diye sorabileceği bir yer açılıyor. “Konuşmayı bekliyordum, ertelememize üzüldüm. Ne zaman konuşabiliriz?” demek de seçeneklerden biri.
İncinmiş olmak önemlidir. Karşımızdakinin niyetini anlamak içinse söylediklerine, yaptıklarına ve zaman içinde tekrar eden davranışlarına bakmak gerekir. Bir kere ertelenen bir telefonla, defalarca söz verip haber vermeden ortadan kaybolmak arasında fark var. Her erteleme konuşulduğunda duygularımız alaya alınıyorsa bugünkü davranışı hesaba katmalıyız. Geçmişe bakmak bazen bir tepkinin neden bu kadar güçlü olduğunu açıklamaya yardım eder. Bugünü değerlendirmek için de şu soru işe yarar. Rahatsızlığımı açıkça dile getirdiğimde karşımdaki kişi bunu duyuyor mu, sonraki davranışında bir şey değişiyor mu?
Kendime Anlayış Gösterirken Payımı Görmek
“Ben böyleyim” cümlesi bazen kendimizle ilgili bir şeyi ilk kez dürüstçe söylemenin yoludur. Bir tartışma başladığında hemen savunmaya geçtiğimi kabul ediyorsam, üzerinde düşünebileceğim bir şey bulmuş olurum. Cümleyi her konuşmayı kapatmak için kullandığımda ise karşımdaki kişi, davranışımın etkisini anlatabileceği bir yer bulamaz. “Sesimi yükselttim. Kendimi sıkışmış hissettim ama sana böyle konuştuğum için üzgünüm. Bir dahaki sefere ara isteyeceğim.” Böyle bir özür, kendi duyguma da karşımdakinin yaşadığına da yer verir. Sonraki konuşmada gerçekten ara isteyebilmek ise zaman ve çaba gerektirebilir.
İnsan başına gelen her şeyi seçmez. Çocukken hangi koşullarda büyüdüğümüz, maruz kaldığımız zarar ve başkasının bize nasıl davrandığı bizim tercihimiz sayılamaz. Kendime özgün ifademle “Herkes tercihlerinin bedelini öder.” Bu cümleyi, seçme imkanımızın olduğu yerde davranışlarımızın sonuçlarını düşünmek için kullanıyorum. Bir kırgınlığı küçümsemem bir arkadaşımın bana açılmasını zorlaştırabilir. Özür dilemem konuşmayı yeniden mümkün kılabilir. Karşımdaki kişinin özrümü kabul edip etmeyeceği ona aittir. Kendi payımı üstlenmek, yaşananların tamamı için kendimi suçlamamı gerektirmez.
Affetmek, Kabul Etmek Ve Sınır Koymak
Bir olayın yaşandığını ve beni etkilediğini kabul edebilirim. Bunun ardından affetmek, barışmak ya da görüşmeye aynı sıklıkta devam etmek zorunda hissetmeyebilirim. Aile bağı da kendi başına nasıl bir yakınlık kuracağımızı belirlemez. Bazen daha kısa görüşmek veya belirli bir konuyu konuşmamak yeterli gelir. Bazen karşılıklı bir konuşmayla yakınlığı sürdürmek mümkün olur. Kimi zaman da daha fazla mesafe gerekir. Kararı düşünürken aramızdaki bağ kadar, görüşmelerin nasıl geçtiğini ve söylenenlerin davranışa yansıyıp yansımadığını da hesaba katabilirim.
“Benimle alay edildiğinde konuşmayı bitireceğim” cümlesinde sınır, benim neye katılacağımı ve ne yapacağımı anlatır. Karşımdaki kişinin nasıl hissedeceğini ya da ne düşüneceğini belirleme yetkisi vermez. Cümleyi söyledikten sonra onun üzülmesine üzülebilirim. Bu duygunun yanında, konuşmayı bitirmeme yol açan davranış da varlığını sürdürür. Bence sınır koymanın zor tarafı, bunların ikisini birden taşıyabilmek. Birini önemsediğim halde onunla her konuşmayı sürdürmek istemeyebilirim.
Bundan Sonra Nasıl Davranmak İstiyorum?
“Bana ne oldu?” sorusu bazen yıllardır adını koyamadığımız bir kırgınlığı görmemizi sağlar. Bir süre sonra yanına başka bir soru eklenebilir. Bundan sonra kendime ve başkalarına nasıl davranmak istiyorum? Geçmişi değiştiremem. Yine de çok tanıdık bir tepkinin hemen ardından ne yapacağım konusunda bazen bir seçim alanı bulabilirim. Kimi gün bunu mesajı göndermeden önce fark ederim, kimi gün ancak konuşma bittikten sonra. Geri dönüp “Az önce söylediğim şey üzerine düşündüm” demek de o alanın bir parçası.
Bazı konuşmalara hazırlanırken güvendiğimiz birine danışmak ya da ne hissettiğimizi birinin yanında sesli söylemek mümkün. Güçlükler yoğunlaşıyor, tekrar ediyor ve günlük yaşamı zorluyorsa profesyonel destek de değerlendirilebilir. Zor bir konuşma öncesinde veya sonrasında kullanmak için bu yazıya ait kısa bir düşünme aracı aşağıda. Bir sorunun cevabı hemen gelmiyorsa o soruyla biraz kalmak da yeterli olabilir.
- Şu anda ne oldu?
- Ben buna hangi anlamı verdim?
- Neye ihtiyacım var?
- Söyleyebileceğim açık ve saygılı cümle ne?
- Hangi davranışımın sorumluluğu bana ait?
Bu sorular bir konuşmanın nasıl biteceğini belirlemez. Benim için asıl değerleri, geçmişten gelen bir duyguyla bugün karşımdaki insanı aynı anda görebilmeye yardım etmeleri. Bazen büyüdüğümü düşündüren şey, içimdeki kırgınlığın geçmesi değil, onu dile getirirken kendime ve karşımdakine biraz daha dürüst davranabilmem olur.
Sık sorulan sorular
Ailemi anlamaya çalışırken kendi incinmişliğimi küçümsediğimi nasıl fark ederim?
Onların neler yaşadığını ayrıntısıyla anlatabiliyor ama sıra sana geldiğinde hemen “O kadar da önemli değildi” diyorsan, kendi deneyimine daha az yer veriyor olabilirsin. Birinin koşullarını anlamak, o koşulların senin üzerindeki etkisini ölçmez. Küçük bir kontrol için iki cümleyi ayrı ayrı tamamla. “O sırada onlar için zor olan şey…” ve “O sırada benim için zor olan şey…” İkinci cümleyi, ilk cümleye dönüp açıklama eklemeden bitirebiliyor musun?
Bir sınır koyduktan sonra suçluluk hissetmem, yanlış yaptığım anlamına gelir mi?
Suçluluk tek başına yanlış yaptığını göstermez. Karşındaki insanın hayal kırıklığına üzülmüş olabilirsin. Söyleme biçiminde sonradan içine sinmeyen bir şey de bulabilirsin. İhtiyacını ve onu nasıl dile getirdiğini ayrı ayrı incele. “Aynı sınırı daha sakin bir dille söyleseydim bana yine makul gelir miydi?” Cevabın evetse, kırıcı bir söz için özür dileyip ihtiyacını korumak mümkün olabilir.
Geçmişimin etkisini kabul etmekle bütün sorumluluğu geçmişe yüklemek arasındaki fark nedir?
Geçmişin etkisini kabul etmek, tepkinin sana neden bu kadar tanıdık geldiğini anlamana yardım eder. Bugünkü sorumluluğun ise seçebildiğin davranışlar ve bunların başkaları üzerindeki etkisiyle ilgilidir. Yaşadığın bir zarar için sorumluluk almak zorunda değilsin. Bir konuşma sonrasında “O anda ne hissettim?” ve “Şimdi benim elimde olan ne?” sorularına ayrı ayrı cevap ver. Elinde kalan şey bazen davranışını düzeltmek, bazen de desteğe ihtiyacın olduğunu söylemek olabilir.
Bir ilişkiyi sürdürmek istememem için karşı tarafın kötü biri olduğunu kanıtlamam gerekir mi?
Hayır. Bir insanın kişiliği hakkında son söz söylemeden, aranızdaki ilişkinin sana nasıl geldiğini değerlendirebilirsin. Karşı tarafın iyi niyetli olduğunu düşünmekle o yakınlığı sürdürmek istemek ayrı meselelerdir. Küçük bir kontrol için son birkaç görüşmeyi düşün. İhtiyaçlarını söyleyebildin mi? Fikir ayrılığına yer var mıydı? Görüşme sıklığı veya biçimi değişse yakınlığı ister miydin? Bu sorular, kişiye hüküm vermeden ilişkinin koşullarına bakmana yardım eder.